श्री संत संताजी जगनाडे महाराज – कार्य व योगदान

मुख्यपान / कार्य

संत तुकाराम महाराजांच्या सहवासातून कार्याची सुरुवात

बालवयापासूनच संताजी महाराजांना संत तुकाराम महाराजांच्या कीर्तन, प्रवचन आणि अभंगवाणीची ओढ होती. ते तुकाराम महाराजांचे कीर्तन मनापासून ऐकत आणि त्यांच्या विचारांचे चिंतन करीत असत.

संत तुकाराम महाराजांनाही संताजी महाराजांविषयी विशेष जिव्हाळा होता. ते संताजींना जवळ घेत, त्यांना मार्गदर्शन करीत आणि अध्यात्म व जीवनाचे महत्त्व समजावून सांगत. हळूहळू या दोघांमधील गुरु-शिष्याचे नाते अधिक दृढ होत गेले.

तुकाराम महाराजांच्या सहवासातून संताजी महाराजांचे जीवन आध्यात्मिक विचारांनी समृद्ध झाले. त्यांच्या अभंगांनी संताजींच्या मनावर खोल संस्कार केले आणि त्यातूनच त्यांच्या लेखनाची आवड अधिक दृढ झाली.

श्रद्धा आणि विश्वास हे महान कार्याचे जनक असतात, या भावनेने संताजी महाराजांनी आपल्या कार्याला सुरुवात केली. त्यांच्या अंतःकरणातील भक्ती आणि तुकाराम महाराजांवरील निष्ठा हीच त्यांच्या कार्याची खरी प्रेरणाशक्ती होती.

तुकाराम गाथेचे लेखन व जतन

संताजी महाराजांचे सर्वांत महत्त्वाचे आणि ऐतिहासिक कार्य म्हणजे संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांचे लेखन, संकलन आणि जतन.

संत तुकाराम महाराजांच्या मुखातून उमटणारी अभंगवाणी संताजी महाराज मनोभावे ऐकत आणि स्मरणात ठेवत. तुकाराम महाराज अभंग म्हणत असताना संताजी ते काळजीपूर्वक लिहून घेत असत.

त्या काळात समाजातील मोठ्या वर्गाला वाचन-लेखनाचे ज्ञान नव्हते. त्यामुळे संतांच्या विचारांचा प्रसार मुख्यतः कीर्तन, प्रवचन आणि मौखिक परंपरेतून होत असे. अशा परिस्थितीत अभंग अक्षरबद्ध करून त्यांचे जतन करणे हे अत्यंत महत्त्वाचे कार्य होते.

संताजी महाराजांनी आपल्या संसाराची आणि व्यवसायाची जबाबदारी सांभाळत हे कार्य सुरू ठेवले. दिवसभर तेलाचा घाणा चालवताना ते तुकाराम महाराजांचे अभंग म्हणत असत आणि रात्रीच्या वेळी दिव्याच्या प्रकाशात ते अभंग लिहून काढत असत, अशी परंपरा सांगितली जाते.

त्यांना आपल्या हातून भविष्यात महाराष्ट्राच्या आणि समाजाच्या दृष्टीने किती मोठे कार्य घडत आहे, याची कदाचित जाणीवही नसावी. त्यांच्यासाठी हे केवळ एक लेखनकार्य नव्हते; ते त्यांच्या गुरुसेवेचे आणि कर्तव्याचे कार्य होते.

या अर्थाने तुकाराम महाराजांच्या अभंगांचे जतन करून संताजी महाराजांनी आपल्या गुरूंना एक प्रकारची गुरुदक्षिणाच अर्पण केली, असे म्हणता येईल.

अभंगांचे संकलन आणि रचनाबद्ध लेखन

संताजी महाराज तुकाराम महाराजांच्या सहवासात राहून त्यांच्या अभंगांचे लेखन करीत असत. तुकाराम महाराजांनी सांगितलेली अभंगवाणी स्मरणात ठेवून ती रचनाबद्ध करण्याचे कार्य त्यांनी केले.

त्यांच्या लेखणीमुळे तुकाराम महाराजांची मौखिक अभंगवाणी अक्षररूपात सुरक्षित झाली.

संताजी महाराजांच्या जीवनात लेखन हे केवळ साहित्यनिर्मितीचे माध्यम नव्हते. त्यांच्यासाठी लेखन म्हणजे समाजजागृती, लोकशिक्षण आणि संतविचारांचा प्रसार करण्याचे साधन होते.

त्यांनी आपल्या अनुभवांना आणि विचारांना शब्दरूप दिले. त्यांच्या लेखनातून माणसातील माणुसकी जागृत करणे, विवेक निर्माण करणे आणि भक्तीच्या माध्यमातून समाजाला योग्य दिशा देणे हा उद्देश दिसून येतो.

तुकाराम गाथेच्या पुनर्लेखनासाठी केलेले कार्य

संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगवाणीवर त्या काळात मोठा विरोध झाला. तुकाराम महाराजांच्या विचारांमुळे समाजातील प्रस्थापित धार्मिक आणि सामाजिक व्यवस्थेला आव्हान निर्माण झाले.

परंपरेनुसार तुकाराम महाराजांची अभंगगाथा इंद्रायणी नदीत बुडविण्यात आली होती. या घटनेचा तुकाराम महाराजांवर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांवर मोठा परिणाम झाला.

तुकाराम महाराज उपवासाला बसल्याचे सांगितले जाते. आपल्या गुरूंची अवस्था पाहून संताजी महाराजांनी अभंगगाथा पुन्हा तयार करण्याचा निर्धार केला.

परंपरेनुसार संताजी महाराजांनी मावळ प्रदेशातील गावागावांत जाऊन लोकांच्या स्मरणात असलेले तुकाराम महाराजांचे अभंग संकलित केले. लोकांच्या मुखोद्गत असलेल्या अभंगांबरोबरच जात्यावरच्या स्त्रियांच्या गाण्यांमधूनही अभंगवाणी शोधून काढल्याचा उल्लेख आढळतो.

संकलित अभंगांची छाननी करून त्यांची रचना केली आणि पुन्हा वह्या तयार केल्या.

या कार्यामुळे तुकाराम महाराजांची अभंगवाणी पुन्हा समाजासमोर आली, अशी भक्तिपरंपरेतील कथा आहे. गाथा परत मिळाल्याची बातमी तुकाराम महाराजांना देण्यात आली आणि त्यांनी आपला उपवास सोडला, अशी परंपरा सांगते.

ही घटना संताजी महाराजांच्या बुद्धिमत्ता, निष्ठा, धैर्य आणि गुरुभक्तीचे प्रतीक मानली जाते.

प्रतिकूल परिस्थितीत गाथेचे संरक्षण

संताजी महाराजांच्या काळात महाराष्ट्रात राजकीय आणि सामाजिक परिस्थिती अत्यंत अस्थिर होती. युद्धे, सत्तासंघर्ष, लुटालूट आणि जाळपोळ यामुळे सामान्य जनजीवन असुरक्षित झाले होते.

अशा परिस्थितीत तुकाराम महाराजांची अभंगगाथा सुरक्षित ठेवणे सोपे नव्हते.

गाथा ही केवळ काही वह्या नव्हत्या. संताजी महाराजांसाठी त्या तुकाराम महाराजांच्या विचारांचा अमूल्य ठेवा होत्या. त्यामुळे स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता त्यांनी गाथेचे संरक्षण केले, अशी परंपरा सांगते.

चाकण परिसरातील संघर्षाच्या काळात गाथा सुरक्षित ठिकाणी नेण्यासाठी संताजी महाराजांनी केलेल्या प्रयत्नांच्या अनेक कथा सांगितल्या जातात. पावसाळा, नदी-ओढ्यांना आलेले पूर, शत्रूचा पाठलाग आणि जीविताचा धोका अशा अनेक संकटांतून त्यांनी गाथेचे संरक्षण केले.

गाथा वाचविण्यासाठी त्यांनी स्वतःचे प्राण धोक्यात घातले, ही त्यांच्या गुरुभक्तीची सर्वोच्च अभिव्यक्ती मानली जाते.

साहित्यनिर्मिती आणि समाजप्रबोधन

तुकाराम महाराजांचे अभंग लिहित असतानाच संताजी महाराजांनी स्वतःच्या लेखनाला सुरुवात केली.

त्यांच्या साहित्यामध्ये भक्ती, ज्ञान, विवेक, समाजजीवन, अध्यात्म आणि दैनंदिन अनुभव यांचा सुंदर संगम आढळतो.

संताजी महाराजांच्या लेखनाची एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाजू म्हणजे त्यांनी आपल्या पारंपरिक तेलाच्या व्यवसायातील अनुभवांचा उपयोग आध्यात्मिक विचार मांडण्यासाठी केला.

तेलाचा घाणा, तिळ, नंदी, तेल काढण्याची प्रक्रिया यांसारख्या परिचित प्रतिमांमधून त्यांनी मानवी जीवन, मन, भक्ती आणि परमार्थ यांचे अर्थ स्पष्ट केले.

काही परंपरांमध्ये संताजी महाराजांनी ‘तैलसिंधू’ आणि ‘शंकरदीपिका’ या ग्रंथांची निर्मिती केल्याचा उल्लेख आढळतो. या साहित्यामध्ये समाजप्रबोधन, आध्यात्मिक चिंतन आणि जीवनविषयक विचार आढळतात.

तेलाचा घाणा आणि काव्यनिर्मिती

संताजी महाराजांचा पारंपरिक व्यवसाय तेलाचा होता. दिवसभर तेलाचा घाणा चालविताना ते अभंग आणि काव्य म्हणत असत.

शारीरिक श्रमाच्या काळातही त्यांच्या मनातील विचारांची साधना सुरूच असे. व्यवसाय करताना त्यांनी काव्यरचना केली आणि त्यानंतर त्या विचारांना लेखनरूप दिले.

यातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील एक महत्त्वाचा गुण दिसून येतो ध्येयावर निष्ठा ठेवून परिस्थितीचा अडथळा होऊ न देणे.

दिवसाचा व्यवसाय आणि रात्रीचे लेखन अशा प्रकारे त्यांनी आपल्या कार्याचा ध्यास कायम ठेवला.

त्यांच्या जीवनातून आपल्याला हे शिकायला मिळते की कोणतेही महान कार्य करण्यासाठी केवळ इच्छा पुरेशी नसते; त्यासाठी सातत्य, कष्ट, साधना आणि दृढ इच्छाशक्ती आवश्यक असते.

समाजजागृती आणि लोकशिक्षण

संताजी महाराजांनी संत तुकाराम महाराजांच्या विचारांचा समाजात प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी प्रयत्न केले.

त्या काळातील समाजामध्ये अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक विषमता मोठ्या प्रमाणावर होती. सर्वसामान्यांना ज्ञान आणि अध्यात्म सहज समजावे यासाठी संतपरंपरेने लोकभाषेचा आधार घेतला.

संताजी महाराजांनीही लेखन आणि संतविचारांच्या माध्यमातून समाजजागृतीला हातभार लावला.

त्यांच्या विचारांमध्ये माणसातील माणुसकी जागृत करणे हाच खरा धर्म आणि लोकांना योग्य विचार देणे हेच खरे जनशिक्षण, अशी भावना दिसून येते.

ज्ञान, भक्ती, विवेक आणि सदाचार यांच्या माध्यमातून समाज अधिक जागृत आणि संवेदनशील व्हावा, यासाठी त्यांनी कार्य केले.

निःस्वार्थी आणि ध्येयनिष्ठ कार्य

संताजी महाराजांच्या कार्यामागे कोणताही वैयक्तिक स्वार्थ नव्हता. तुकाराम महाराजांच्या अभंगांचे जतन आणि समाजजागृती हेच त्यांच्या जीवनाचे ध्येय बनले होते.

साहित्य, सभा, प्रवचन, विचारप्रसार आणि लेखन या सर्व कार्यांच्या केंद्रस्थानी त्यांची ध्येयनिष्ठा होती.

त्यांनी कोणत्याही प्रसिद्धीची किंवा वैयक्तिक लाभाची अपेक्षा केली नाही. स्वतःला कार्यात झोकून देणे, समाजाला शक्य तेवढे देत राहणे आणि आपल्या गुरूंच्या विचारांचे जतन करणे हा त्यांच्या जीवनाचा स्थायीभाव होता.

त्यांची निःस्वार्थ वृत्ती, तत्त्वनिष्ठ भूमिका आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न आजही प्रेरणादायी आहेत.

हस्तलिखितांचा अमूल्य ठेवा

संताजी महाराजांच्या हस्ताक्षरातील चार वह्या (बाड) आजही उपलब्ध असल्याचा उल्लेख केला जातो. या हस्तलिखितांचे जतन तळेगाव येथे त्यांच्या वारसांकडे केले जात असल्याचे सांगितले जाते.

ही हस्तलिखिते केवळ कागदावरील लेखन नसून संतपरंपरेच्या इतिहासातील मौल्यवान ठेवा मानली जातात.

संताजी महाराजांनी आपल्या लेखणीद्वारे जतन केलेल्या अभंगवाणीमुळे संत तुकाराम महाराजांचे विचार पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचण्यास मोठी मदत झाली.

संत तुकारामांच्या विचारांचा वारसा

संत तुकाराम महाराजांचे कार्य हे केवळ भक्तीपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी समाजाला आत्मपरीक्षण, विवेक, समता, मानवता आणि नैतिकतेचा संदेश दिला.

या विचारांचा वारसा जतन करण्यासाठी संताजी महाराजांनी आपले आयुष्य समर्पित केले.

तुकाराम महाराजांच्या अभंगांमध्ये दडलेली ज्ञानसंपदा समाजापर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य संताजी महाराजांनी केले. त्यामुळे तुकाराम महाराजांच्या विचारांचा प्रसार अधिक व्यापक झाला.

तुकाराम महाराजांची वाणी आणि संताजी महाराजांची लेखणी यांचा संगम महाराष्ट्राच्या संतसाहित्याच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.

संताजी महाराजांचे कार्य – एक प्रेरणादायी संदेश

संताजी महाराजांचे संपूर्ण जीवन हे एका ध्येयासाठी समर्पित होते संतवाणीचे जतन आणि समाजाचे प्रबोधन.

त्यांनी व्यवसाय केला, संसार सांभाळला, संकटांना सामोरे गेले; पण आपल्या ध्येयापासून कधीही दूर गेले नाहीत.

गुरूंच्या विचारांवरील श्रद्धा, कार्यावरील निष्ठा, लेखनाची साधना आणि समाजासाठी काहीतरी करण्याची तळमळ या गुणांमुळे संताजी महाराजांचे कार्य आजही प्रेरणादायी ठरते.

त्यांनी स्वतःच्या जीवनातील कष्टांचे रूपांतर समाजासाठी ज्ञानाच्या प्रकाशात केले. त्यांच्या लेखणीने संत तुकाराम महाराजांची अभंगवाणी जपली आणि त्यांच्या कार्यामुळे संतविचारांचा अमूल्य वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचला.

संताजी महाराजांचे कार्य म्हणजे केवळ लेखन नव्हे;
ते गुरुभक्तीचे, ध्येयनिष्ठेचे, त्यागाचे आणि समाजसेवेचे जिवंत उदाहरण आहे.

संताजी महाराजांच्या कार्याला विनम्र अभिवादन

संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांचे जतन करून संताजी जगनाडे महाराजांनी महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेची अमूल्य सेवा केली.

त्यांची लेखणी संतविचारांची वाहक ठरली आणि त्यांचे जीवन समाजप्रबोधनाचे साधन बनले.